Tasarımı bir yaşam biçimi olarak benimsemek nasıl oluyor?

Yaşam biçimleri hangi kriterlere göre ayrılıyor?

Bugün = 1.5 saat gidiş - 2 saat dönüş = 3.5 saat

Ortalama 2 milyon kşi?i her gün köprülerden karşıya geçiyor, akşam dönüyorlar.

Ortalama bir araç 1 saaten kısa sürede karşıya geçemiyor.

Toplu taşıma araçlarını da sayarsak ortalama her araçta 2 kişi olduğunu düşünebiliriz.

2 kişi x 2.000.000 araç x 2 saat x 22 gün = 176 milyon saat/ay.

Bir kişi çalıştığında saatte yaklaşık 10 YTL kazansa (vergiler dahil ortalama 1760 TL/ay)

176milyon saat x 10 TL = 1.760.000.000 TL/ay (1 trilyon 760 milyar TL = 1 Milyar Euro)

1 milyar Euro x 12 ay = 12 Milyar Euro her yıl trafikte beklerken kaybettiğimiz para.

(Beklerken, dur kalk yaparken harcanan fazla yakıt haric! Ve sadece İstanbul’da…)

İstanbul’da deprem konteynerleri vardı bir zamanlar. İçinde jenaratorler, battaniyeler, ilk yardım malzemeleri… Sonra reklam mecrasına dönüştü bu felaket kutuları (Yangın tuplerine reklam almak kimsenin aklına gelmemiş bugüne dek galiba?) Kimi zaman bu özenerek yapılm?ş turuncu çelik kutuların oturduğu zemin düz olmazdı. Bir köşesine dengeli dursun diye parke taşları filan koyarlardı. Ne oldu bu deprem kutularına acaba?

Some shots from Nuri Bilge Ceylan, the acclaimed photographer of Turkey who also has awarded films. I personally think he should do more photography than films.

Ships in the Bosphorus, 2004

Sultanahmet square in winter, 2004

Stormy weather on the Galata bridge, 2004

Golden Horn, Istanbul, 2004

Curved street in winter, Istanbul, 2004

An Incomplete Manifesto for Growth

Written in 1998, the Incomplete Manifesto is an articulation of statements that exemplify Bruce Mau’s beliefs, motivations and strategies. It also articulates how the BMD studio works.

1. Allow events to change you. You have to be willing to grow. Growth is different from something that happens to you. You produce it. You live it. The prerequisites for growth: the openness to experience events and the willingness to be changed by them.

2. Forget about good. Good is a known quantity. Good is what we all agree on. Growth is not necessarily good. Growth is an exploration of unlit recesses that may or may not yield to our research. As long as you stick to good you’ll never have real growth.

3. Process is more important than outcome. When the outcome drives the process we will only ever go to where we’ve already been. If process drives outcome we may not know where we’re going, but we will know we want to be there.

4. Love your experiments (as you would an ugly child). Joy is the engine of growth. Exploit the liberty in casting your work as beautiful experiments, iterations, attempts, trials, and errors. Take the long view and allow yourself the fun of failure every day.

5. Go deep. The deeper you go the more likely you will discover something of value.

6. Capture accidents. The wrong answer is the right answer in search of a different question. Collect wrong answers as part of the process. Ask different questions.

7. Study. A studio is a place of study. Use the necessity of production as an excuse to study. Everyone will benefit.

8. Drift. Allow yourself to wander aimlessly. Explore adjacencies. Lack judgment. Postpone criticism.

9. Begin anywhere. John Cage tells us that not knowing where to begin is a common form of paralysis. His advice: begin anywhere.

10. Everyone is a leader. Growth happens. Whenever it does, allow it to emerge. Learn to follow when it makes sense. Let anyone lead.

11. Harvest ideas. Edit applications. Ideas need a dynamic, fluid, generous environment to sustain life. Applications, on the other hand, benefit from critical rigor. Produce a high ratio of ideas to applications.

12. Keep moving. The market and its operations have a tendency to reinforce success. Resist it. Allow failure and migration to be part of your practice.

13. Slow down. Desynchronize from standard time frames and surprising opportunities may present themselves.

14. Don’t be cool. Cool is conservative fear dressed in black. Free yourself from limits of this sort.

15. Ask stupid questions. Growth is fueled by desire and innocence. Assess the answer, not the question. Imagine learning throughout your life at the rate of an infant.

16. Collaborate. The space between people working together is filled with conflict, friction, strife, exhilaration, delight, and vast creative potential.

17. ____________________. Intentionally left blank. Allow space for the ideas you haven’t had yet, and for the ideas of others.

18. Stay up late. Strange things happen when you’ve gone too far, been up too long, worked too hard, and you’re separated from the rest of the world.

19. Work the metaphor. Every object has the capacity to stand for something other than what is apparent. Work on what it stands for.

20. Be careful to take risks. Time is genetic. Today is the child of yesterday and the parent of tomorrow. The work you produce today will create your future.

21. Repeat yourself. If you like it, do it again. If you don’t like it, do it again.

22. Make your own tools. Hybridize your tools in order to build unique things. Even simple tools that are your own can yield entirely new avenues of exploration. Remember, tools amplify our capacities, so even a small tool can make a big difference.

23. Stand on someone’s shoulders. You can travel farther carried on the accomplishments of those who came before you. And the view is so much better.

24. Avoid software. The problem with software is that everyone has it.

25. Don’t clean your desk. You might find something in the morning that you can’t see tonight.

26. Don’t enter awards competitions. Just don’t. It’s not good for you.

27. Read only left-hand pages. Marshall McLuhan did this. By decreasing the amount of information, we leave room for what he called our “noodle.”

28. Make new words. Expand the lexicon. The new conditions demand a new way of thinking. The thinking demands new forms of expression. The expression generates new conditions.

29. Think with your mind. Forget technology. Creativity is not device-dependent.

30. Organization = Liberty. Real innovation in design, or any other field, happens in context. That context is usually some form of cooperatively managed enterprise. Frank Gehry, for instance, is only able to realize Bilbao because his studio can deliver it on budget. The myth of a split between “creatives” and “suits” is what Leonard Cohen calls a ‘charming artifact of the past.’

31. Don’t borrow money. Once again, Frank Gehry’s advice. By maintaining financial control, we maintain creative control. It’s not exactly rocket science, but it’s surprising how hard it is to maintain this discipline, and how many have failed.

32. Listen carefully. Every collaborator who enters our orbit brings with him or her a world more strange and complex than any we could ever hope to imagine. By listening to the details and the subtlety of their needs, desires, or ambitions, we fold their world onto our own. Neither party will ever be the same.

33. Take field trips. The bandwidth of the world is greater than that of your TV set, or the Internet, or even a totally immersive, interactive, dynamically rendered, object-oriented, real-time, computer graphic–simulated environment.

34. Make mistakes faster. This isn’t my idea — I borrowed it. I think it belongs to Andy Grove.

35. Imitate. Don’t be shy about it. Try to get as close as you can. You’ll never get all the way, and the separation might be truly remarkable. We have only to look to Richard Hamilton and his version of Marcel Duchamp’s large glass to see how rich, discredited, and underused imitation is as a technique.

36. Scat. When you forget the words, do what Ella did: make up something else … but not words.

37. Break it, stretch it, bend it, crush it, crack it, fold it.

38. Explore the other edge. Great liberty exists when we avoid trying to run with the technological pack. We can’t find the leading edge because it’s trampled underfoot. Try using old-tech equipment made obsolete by an economic cycle but still rich with potential.

39. Coffee breaks, cab rides, green rooms. Real growth often happens outside of where we intend it to, in the interstitial spaces — what Dr. Seuss calls “the waiting place.” Hans Ulrich Obrist once organized a science and art conference with all of the infrastructure of a conference — the parties, chats, lunches, airport arrivals — but with no actual conference. Apparently it was hugely successful and spawned many ongoing collaborations.

40. Avoid fields. Jump fences. Disciplinary boundaries and regulatory regimes are attempts to control the wilding of creative life. They are often understandable efforts to order what are manifold, complex, evolutionary processes. Our job is to jump the fences and cross the fields.

41. Laugh. People visiting the studio often comment on how much we laugh. Since I’ve become aware of this, I use it as a barometer of how comfortably we are expressing ourselves.

42. Remember. Growth is only possible as a product of history. Without memory, innovation is merely novelty. History gives growth a direction. But a memory is never perfect. Every memory is a degraded or composite image of a previous moment or event. That’s what makes us aware of its quality as a past and not a present. It means that every memory is new, a partial construct different from its source, and, as such, a potential for growth itself.

43. Power to the people. Play can only happen when people feel they have control over their lives. We can’t be free agents if we’re not free.

Bir ailenin kısa dönem tatilleri ve haftasonu kalışları için tasarlanan SM evi, Asos’un yakınlarındaki köylerin birinde, dik bir yamaca bakan yolun hemen kenarındaki uzun bir arsaya yerleştirilmiş. Ege’nin muhteşem manzarasına odaklanan bu ev, İstanbullu bir ailenin kimi zaman huzur, kimi zaman dostları ile eğlenebileceği basit ama kullanışlı bir ev ihtiyacı ile Mimarlar Tasarım’a başvurmaları sonucunda ortaya çıkmış. Kendi basit barınma ve yaşama ihtiyaçlarının yanısıra evlerinin konforunu zaman zaman ağırlayacakları ziyaretçileri ile paylaşma isteği dışında fazla bir talepleri olmasa da, gerek yerleşim gerekse malzeme ve detaylardaki isabetli kararlarla mimarlar, basitliğin içinden doğabilecek zenginliği bir kez daha göstermiş oluyorlar. Tıpkı kendilerine Ağa Han ödülünü kazandıran ve aynı köyde bir kaç sene önce tamamlanmış B2 evinde olduğu gibi bu evde de anıtsal bir yalınlık hakim.

Devam | Continue…

Geçen gün ilginç bir şey öğrendim. Dünyanın en eski üniversitesi MÖ 425 yılında İmparator Theodosius II tarafından temelleri atılan, ama ondan yaklaşık 450 yıl sonra, Bizans imparatoru III.Michail’in yerine yönetimde olan Bardas tarafından yeniden yapılandıran Konstantinapolis Üniversitesi imiş. Tabi ki üniversitenin tanımı farklılıklar taşıdığı için, dünyanın en eski üniversitesi için çeşitli karşı iddialar da var. Ne var ki, yönetimde özerkliğe sahip, araştırma-geliştirme misyonu üstlenmiş ve akademik olarak bağımsız bir kurum olan üniversite tanımının ilk örneğinin, Magnaura Üniversitesi olarak da bilinen İstanbul’daki bu kurum olduğu konusunda hemen hemen herkes hemfikir.

Üniversite için özerklik en önemli kavramlardan biri. Ama üniversitenin esas görevi kendisine bahşedilen özerkliğin avantajı ile araştırma yapmak, bilim üretmek ve öğrencilerini eğitmek. Bu görevi, akademisyenleri ve bu eğitimi alıp araştırma yapmaya niyetli öğrencileri ile yerine getiriyorlar. Dolayısı ile üniversiteler aslında topluma profesyonel eğitim almış kişiler yetiştiren salt eğitim kurumları, yani okul değiller. Ne var ki, bilimin araştırma usulü ile genişletilmesi ve bundan insanlığın faydalanması gibi bir misyonu olması gereken üniversiteler, küreselleşen dünya ile farklı misyonlara sahip yapılara dönüşmeye başladı. Bill Readings’in özellikle günümüz Amerikan Üniversiteleri’ni ciddi bir şekilde eleştirdiği The University in Ruins (Harabe Halindeki Üniversiteler) kitabında, kurum olarak üniversitelerin ciddi bir değişim geçirdiğini vurguluyor. Her ne kadar Readings, üniversitelerin değişimini Bizans veya Antik dünyadaki üniversiteler ile kıyaslamasa da, altını çizdiği önemli bir husus var. Kıta Avrupası’nda doğan üniter bir üniversite kavramında Kant’la özdeşleşebilecek ilk modern üniversite modelinde akılcılık, mantık ve birey esas omurgayı oluştururken, Humboldt’la özdeşebilecek daha sonraki dönemlerin üniversitesi “kültür” eksenini benimsemişti. Kültür eksenli bir modelde bireyler yerine, milliyetlerin odak alınması nedeni ile devlet-üniversite ilişkisi eskisinden de kuvvetli ve çoğu zaman da üniversitenin temelini sarsıcı bir ilişki haline geldi. Bugün Türkiye’de “kamusal alan” tartışmalarının hemen hemen tamamının üniversiteler üzerinden yürütülmesi de muhtemelen bu sebepten kaynaklanıyor. Türkiye’nin henüz atlayamadığı bir üçüncü safha ise Readings’in kitabında bahsettiği mükemmeliyetçiliğin eksen alındığı üniversiteler dönemi. Bu sefer birey ve milletin de ötesine geçen, dünyanın kültürel ve siyasi sınırlarını da altüst eden ve küreselleşme ile adlandırmaya çalıştığımız teknokratik düzen üniversitelerin ekseni oldu. Readings’e göre amacı mükemmelik olan teknokrat üniversite modeli aslında üniversite kavramının simulacra’sıdır. Eleştirilerinde hedeflediği Amerikan üniversitelerinin çoğunu ticari kaygılarla yönetilen şirketlere benzeten Readings’in söylemlerinin bir benzerini ise Knowledge Factory (Bilgi Fabrikası) kitabında Stanley Aronowitz daha sert eleştirilerle üretiyor.

Kurumsallaşmış ve devasa bütçelere sahip üniversitelerin birer fabrikaya dönüştüğünü savunan Aronowitz ve Readings aslında Amerikan üniversitelerine bir parça haksızlık ediyorlar. Çünkü Amerikan üniversiteleri, küresel kapitalizmin araçlarını ve avantajlarını kullanırken hala evrensel bilimin genişlemesinde en önemli kurum konumundalar. Readings ve Aronowitz Türkiye veya benzeri ülkelerdeki üniversite modellerini inceyeleyecek olsa bu kadar keskin ve net söylemler muhtemelen üretemeyeceklerdi.

Üniversitelerin temel görevlerinin bilim üretmek, araştırma yaparak evrensel bilimin gelişme araçlarını üretmek olduğunu kimse yadsımasa da, günümüzde bu temel misyon Türkiye’de neredeyse ikinci planda kalmış durumda. Pek çok üniversite fakültesi kendi sektörlerine profesyonel eğitim almış çalışan yetiştirmek için çabalayan, bilimden çok insan üreten kurumlar haline gelmiş durumda.

Türkiye’deki üniversitelerin, özellikle devlet üniversitelerinin bugün küreselleşen dünyadaki bilim üretimine dahil olamaması, hala üniversite-devlet-milli kültür ekseninde, finansal ve yönetimsel özerklik çekişmeleri ile varlıklarını sürdürmeye çalışması, işin kötü tarafı. Bunun iyi bir tarafı ise Amerikan üniversiteleri gibi, fabrikalara dönüşmeden doğru modeller yaratabilecek şanslara hala sahipler. Ne var ki, Türkiye’deki son dönemdeki özel diye tabir edilen, vakıf üniversiteleri gitgide bu fabrika modelindeki eğitim çarkını oluşturmaya başlamış durumdalar. Pek çoğu da sahiplerinin şirketlerine eleman yetiştirme ideali ile kurulan bu üniversitelerin bilimsel gelişimi sağlayabildikleri henüz söylenemez.

Aslında mimarlık dışındaki alanların fakülte yapılarından, bunların üniversite modellerinden bahsetmem çok da doğru olmaz, çünkü hakim olduğum alanlar değil. Yine de hissetiğim kadarı bu fakültelerde araştırma ve geliştirme çalışmaları, ilgili bilim alanlarında kullanılacak araçlar olarak kullanılabiliyor. Özellikle tıp fakülteleri, bazı mühendisilik bilimleri ve belki işletme fakültelerindeki eğitimin yanısıra yapılan araştırmalar ilgili sektörlerde pratik araçlara dönüşebiliyor.

Mimarlık fakültelerinin ise üniversite yapısı içinde biraz talihsiz bir yeri var. Hep kendilerini doktorlar ve hukukçular ile karşılaştırmayı seçen mimarların elindeki bilginin gücü, imar faaliyetlerinde hemen hemen hiç kullanılmazken, doktorlar ve hukukçular olmadan tıp ve hukuk var olamayacak bilim alanları konumdalar. Mimarlık bilgisinin, şehirlerin ve yapıların imarında hala elzem bir bilgi olmamasından dolayı, mimarlık fakültelerinde yapılan araştırmalar da hali ile profesyonel hayatta yararsız çalışmalara dönüşüyor. Öncelikle mimarlık fakültelerinin bu açıdan kendilerini sorgulamaya başlaması gerekiyor. Bilim üretiminde geri planda kalan mimarlık fakültelerinde üretilen tezlerden, araştırmalardan, yapılan onca akademik çabadan mimarsız sürüp giden imar faaliyetlerindeki kurum ve kişilerin faydalanmasını beklemek bir yana, bu araştırma ve çalışmalardan pratik yapan mimarlar ve inşaat sektörü de faydalanmıyor. Bugün inşaat malzemesi ve teknolojisi konusundaki yeniliklerin hemen hemen hepsi üniversitelerden değil bu sektördeki şirketlerden gelmekte. Pratik olarak mimarlık fakültelerinin imar faaliyetlerine katkısını bir yana koyarsak, teorik olarak da üretilen söylemlerin dinlendiği bir ortam ne yazık ki oluşmuyor. Bu sadece Türkiye’ye has bir durum değil elbette, dünyadaki pek çok mimarlık fakültesinin içinde bulunduğu durum da bundan farklı değil.

Araştırmaları işe yaramayan, akademik çalışmaları ile profesyonel meslek alanına katkıda bulunamayan mimarlık fakülteleri bugün meslek adamı yetiştiren okul seviyesinden öteye geçemiyor. İşin garip tarafı mimarlık fakültelerinin içinde bulundukları durumu kavrayamamış olması. Odaklarını daha iyi mimarlık eğitimine kaydırarak meşruiyetini korumaya çalışan mimarlık fakültelerinin bu işi de ne kadar iyi yaptığı sorgulanmalı.

Bugün kaç mimarlık fakültesi mezunlarının takibini yapıyor? Mezunlarının profesyonel hayatta okulda aldıkları eğitimleri nasıl kullanabildiğini, sanmıyorum ki hiç bir mimarlık fakültesi değerlendiriyor olsun. Oysa mimarlık fakültelerinin artık tek kayda değer üretimi mezunları. Ancak okulların ürünü olarak nitelendirebileceğimiz mezunlarının performansları ile ilgilenmediği için kendi üretim sürecini de sorgulamıyor ve geliştiremiyor. Bugün en basitinden bir buzdolabı fabrikası, ürettiği her buzdolabını fabrikadan çıktığı andan itibaren tüm tarihini ve performansını izleyip değerlendirip, bu bilgiyi daha iyi buzdolapları üretmek için kullanırken, üniversitelerin mezunlarından bu kadar kopuk olması ilginç bir duyarsızlık.

Mimarlık fakültesinin mimarlık üretiminden bu kadar kopuk olmasının bir diğer nedeni de akademik ve profesyonel dünyanın arasındaki alışverişin sadece kariyer şirketleri ve gazetelerin eleman ilanları tarafından sağlanması. Bugün hemen hemen hiç bir mimarlık ofisi mimarlık fakültelerine nasıl mimarlara ihtiyacı olduğunun bilgisini vermez, mimarlık fakülteleri de bunu merak etmezler zaten. Mezunların ve çalıştıkları ofisin yöneticilerinin şikayetçi olduğu bu sistemde mimarlık fakültelerinin durumdan görev çıkarmaması gerçekten giderilmesi gereken ciddi bir sorun. Öyle ki, pek çok ofis sahibi esas mimarlık eğitiminin kendi ofislerinde verildiğini iddia edebilir.

Mimarlık ofislerinin ve inşaat şirketlerinin de, alışverişin doğası gereği, mimarlık fakülterine bazı faydaları sağlaması gerekiyor. Bu alışverişin verimli olduğu bazı dönemler kimi üniversitelerde gerçekleşmedi değil. Örneğin Yıldız Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nin bir dönem Türkiye’nin önde gelen mimarlık ofislerinin sahiplerine stüdyo dersi vermesi, jürilerine katması sonucunda bu ofisler okul ve mezunları ile doğrudan bir ilişki kurdu, bazı mezunlar o ofislerde çalışmaya başladı. Yine de bu ilişki sürekli ve uzun vadeli olmadığı için eğitime dönemsel bir faydadan fazlasını sağlayamadı.

Öte yandan Bilgi Üniversitesi Mimari Tasarım Programı bu sıkıntıların farkında olarak kurulan ve yeni açılımlar doğurabilecek bir yapı olarak önemli vaatlerde bulunuyor. Öncelikli olarak bu program, stüdyo ağırlıklı bir model benimseyerek ve stüdyo yürütücülerinin tamamını mimarlık ofislerinin sahiplerinden seçerek mevcut akademik ve profesyonel dünya arasındaki kopukluğun üstesinden gelmeyi hedefliyor. Bu programın mezunlarının pek çoğunun tıpkı Londra’daki AA veya Boston’daki GSD’de olduğu gibi, bu veya benzeri ofisler tarafından işe alınacağı şimdiden aşikar. Sadece stüdyoların profesyonel dünya ile ilişki kurması bir yana, daha akademik tabir edebileceğimiz teorik derslerinin de profesyonel hayatın eksenine paralel bir çizgide verilmesi de bu mimarlık eğtiminde akademinin gerçek hayatla yeniden buluşması açısından önemli. Mezunları ve gerçek dünya ile ilişkisini koparmadığı sürece programın kendini sürekli yenileyerek Türkiye’deki mimarlık üretimine ciddi katkısı olacağı ve yeni açılımlara neden olacağı şimdiden seziliyor.

Türkiye’deki mimarlık fakültelerinin de kendi eğitim modellerini ciddi sorgulamalara tabi tutması, güncel mimarlık üretimindeki rollerinin hesabını yapmaları, eğitimin yanısıra araştırma ve geliştirme misyonlarını yeniden kazanmaları gerekiyor. Aksi takdirde zaten mimarsız üretime aşina olan inşaat sektörü kendi teknikerlerini yetiştirecek ve mimarlık fakülteleri kendi meşruiyetlerini yavaş yavaş kaybetme aşamasına gidecekler.

1930’ların Almanyası’nda idealize edilmiş Neo-klasik yapılar, politik bir araç olarak kullanılıyordu. Hiç bir zaman Roma İmparatorluğu veya Antik Yunan Medeniyeti ile organik bir ilişkisi olmamasına rağmen, bu iki medeniyetin kalıntılarından esinlenen devasa anıtsal yapılar ve aksiyal düzendeki şehir planları Almanya’nın destansı bir geçmiş yaratma ve bunu taşa dönüştürme çabaları idi. O dönemin Almanyası mimarlık ve kültür üretimi açısından tam bir çelişkiler yumağı idi. Bir yanda hiç varolmamış bir efsanenin eserlerini ve o medeniyeti baştan yaratma çabası varken, bir yanda da romantik ulusalcılık söylemine dayalı folkrolik (völkisch) bir halkçılık akımı destekleniyordu. Anti-Semitizm ile birleştirilen tüm bu söylemler, zaten dünyayı kasıp kavuran ekonomik buhran döneminde ve çalkantılı siyeset ortamında ne yapacağını bilemeyen Alman halkı için ne yazık ki can simidi olarak görüldü.

Nazi hükümetinin görselliği politik bir araç olarak kullanması, pek çok akademik araştırmaya konu olan önemli bir tutumdu. Hitler için mimarlık ise başlıbaşına siyasi bir araç idi. Varolmayan bir geçmişin kalıntılarını şimdiden yaratıp mitolojik bir üstünlük elde etmeyi hayal eden Hitler ve baş mimarı Albert Speer, “harabe teorisi”’ gibi bir söylem bile ürettiler. Antik Akdeniz medeniyetinin hayranlığı ile yapılan anıtsal yapıların yüzyıllar sonunda kalıntılarının nasıl görüneceği, pek çok Nazi yapısının tasarlanmasında esas çıkış noktası oldu. Şehirlerde ölçeği kaçmış bir anıtsallık benimsenirken, kırsal yörelerde ortaçağ Almanyası’nın huzurlu ve özgür günlerine gönderme yapan doğa ile uyumlu konut ve kamu binaları teşvik ediliyordu. Önceleri Herman Muthesius ve ardından gelen Heinrich Tessenow, neo-klasizmle yoğrulmuş romantik mimarlığın çerçevesini çizen figürlerdi. Toplu konutlara ve şehirleşmeye karşı olan Tessenow hiç bir zaman Nazi Almanyası’nın politikalarını benimsemedi. Oysa Nazi yöneticileri onun mimarlığını çok benimsemişti. İşin ilginç tarafı, Hitler’in mimarı olarak ün yapan Albert Speer’in Tessenow’un öğrencisi olmasıydı.

Ancak hiç bir zaman Hitler’in ve yakınlarının aklında tutarlı bir mimari politika var olamadı. Bir yandan Tessenow’un fikirleri kırsal Alman mimarlığı için benimsenirken, öte yandan şehirleşmeyi körükleyen toplu konutların daha kolay üretilmesi için fabrikasyon sistemler kuruldu. Fonkisyonellikten uzak anıtsal yapılar geleceğe dönük bir tarihselcilikle ardı arkasına planlanırken, sadece fonksiyonel ihtiyaçlarla kurgulanmış çalışma ve konsantrasyon kampları tasarlanıp inşa ediliyordu. Tüm bu karmaşayı belki tek bir şey parantez içine alabilirdi: Halkı bütünleştirecek ve kontrolü kolaylaştıracak milli kimliğin yaratılma kaygısı… Ancak ne var ki bu kaygının ve çabaların, sadece 1933’de iktidara gelen Nazi Partisi’ne maledilmesi de yanlış olur. İnsanlığın en trajik dönemlerinden birine giden bu yolun yaratıcıları Nazi Almanyası dönemi öncesinde toplumu sürükleyen kanaat lideri figürlerdi. Müzikten siyasete, mimarlıktan tıbba dek pek çok alanda fikir sahipleri, söyledikleri ve yaptıkları ile sonuçlarını tahmin etmeden ve istemeden bu ortamı oluşturdular.

Artık dünya totaliter rejimlerin, klasik anlamdaki imparatorluk hayallerinin ve diktatörlerin var olamayacağı bir evreye girdi. Ancak politika artık daha belirsiz, kaypak ve kaygan bir şekle büründü. Mimarlık da, eskisi gibi politikanın bir aracı olarak görülmüyor artık. Çok daha etkili medya araçları mimarlığın yerini aldı. Yine de çevremizdeki pek çok yapısal değişim biz farkında olmasak da bizim dünyaya bakışımızı değiştiriyor. Nasıl derseniz bir iki yakın örnek vermek iyi olur.

İstanbul’un çeşitli yerlerinde son zamanlarda traji-komik bir görüntüye şahit olmaya başladık. Özellikle Şişli, Üsküdar, Beykoz belediyelerinin sınırları içindeki elektrik trafoları binalarına “Geleneksel Türk Evi” makyajı yapıldığını izliyoruz. Yıllardır önünden geçip gittiğimiz, çoğumuzun farkına bile varmadığı bu cephesi sadece havalandırma ızgaralarından ve bir servis kapısından oluşan, kırma çatılı basit yapıların görüntüleri bir kaç günde değişiverdi. Ahşap çıtalardan kafesli pencereler yapıştırıldı, bu çıtaların arkasına cam görüntüsü vermek için pleksiglas levhalar yerleştirildi. Kiminde daha da gerçekçi durması için dantelli perdeler çizildi, boyandı. Alt kotlarına, subasman etkisi verecek şekilde taş dokusu boyandı. Her bir pencerenin önüne de plastik çiçekleri olan saksılar yerleştirildi.

“Geleneksel Türk Evi görüntüsü” deyiminin anlamsızlığı bir yana (ki bu deyimin çağrıştırdığı ilk görüntü ne Mardin, ne Muğla evidir; hemen hemen her zaman Safranbolu’ndaki evler akla gelir), bu görüntüyü endüstriyel bir yapıya giydirme zihniyeti iktidar kurumlarında artık patolojik hale gelmeye başlayan “kimlik” buhranımızın bir sonucundan başka bir şey değil. Aynı sıkıntının sonuçlarını vapur iskelelerinde de izliyoruz. Görünen o ki, sadece “bizden olsun, bir de ahşap olsun” gibi basit bir cümleyle verilen brief sayesinde artık üzerinde cami alemi olan çinko çatılı “Geleneksel Türk Mimarisi” izlerini taşıyan iskeleler boğazda yerlerini alacak. Beşiktaş İskelesi’nden sonra, Bakırköy İskelesi de tamamlanmak üzere. Sıradaki Bostancı ve diğer iskelelerin projelerini de (Belediyemiz herşeyi bizden gizli saklı yaptığı için), bu projeleri üreten müstesna mimar Erkan İnce’nin web sitesini kurcalayarak bulabilirsiniz. Tabi, bundan 20-30 yıl sonra, hangi iskelenin yapıldığı döneme ait özgün mimari bir eser olduğunu, hangisinin daha eski görünmesine rağmen daha yeni ama taklit olduğunu hatırlamak ve bu saçmalığı çocuğumuza açıklamak zorunda kalacak olan bizler, o an geldiğinde sayın Erkan İnce’yi de minnetle anacağız.

Bu kamusal yapıların her birinin ortak iddiası geleneksel olmak. Bir ara gündemi meşgul eden “Geleneksel Türk Tipi Okul Binaları”’ını da burada anmakta fayda var. Geleneksel Türk Evi mimarlığından unsurlar içeren veya onlara “gönderme yapan” devasa spor salonları (Kasımpaşa’da Belediye Başkanımız Kadir Topbaş’ın altında imzası olan çarpıcı bir örneğini bulabilirsiniz), geleneksel oteller, geleneksel adliye binaları, geleneksel hastaneler, geleneksel fabrikalar ve geleneksel tavuk çiftlikleri hayatımızın geçtiği mekanlar olacak.

Öte yandan “kimlikli mimari eserler” üretme arzusu sadece yapı ölçeğinde kalmayacak gibi görünüyor. İstanbul Metropoliten Planlama ofisi, Müze-Kent İstanbul projesi bir mahalleyi olduğu gibi Geleneksel Türk Mahallesi’ne dönüştürmek için kolları sıvadı bile. Müze-Kent gibi anlamsız bir ada sahip bu proje çerçevesinde, depremde nasılsa yıkılacak bahanesi ile Süleymaniye çevresinde pek çok yapı istimlakla belediyenin eline geçecek, orada yaşayan halk da gözden uzak Kiptaş’ın ürettiği niteliksiz toplu konutlara yerleştirilecek. Yerlerine, Prof.Dr. Cengiz Eruzun yönetiminde bu çağda yaşadığını sanan mimarlar tarafından tasarlanan manipüle edilmiş Geleneksel Türk Evleri yerleştirilip nezih bir mahalle ortamı yaratılacak. İstiklal Caddesi’ndeki işportacılara forma giydiren bu zihniyet herhalde Türk Graniti kaplanmış “yeni tarihi” sokaklarında, geleneksel kıyafetlerde şerbetçilerin, simitçilerin, macuncuların dolaşmasını da muhtemelen projeye ait bir karar olarak almıştır.

Sokaktaki simitçiye, mısırcıya üniforma giyidirip onu nezihleştiren, esnafının tabelelarını tek tip yapmak için zorlayan, Sulukule’deki, Süleymaniye’deki vatandaşlarını topluca gözden uzak bir yere kaldıran, sokaklarına Türk Graniti döşüyor diye reklam yapan zihniyet, sinsi bir şekilde İstanbul’u bir dünya kenti yapan farklılıkların hepsini yerle bir ediyor. Geleneksel Türk Mimarisi gibi bulanık bir başlıkla örtülen niyetlerin arkasında nezih insanların yaşadığı mutena semtlerin hayali var. Bu öyle bir hayal ki, tarih kitaplarının hepimize ta ilkokuldan beri zorlaya zorlaya öğrettikleri muhteşem destansı geçmişimizin tüm parılıtılı kalıntılarından oluşuyor sadece. Gerçeklikten uzak bu efsanelerin dekorunu yaratmayı amaçlayan iktidara sahip belediye ve merkezi hükümet idarecileri de tüm bunların gerekçesini ya turistler ya da deprem olarak gösteriyor ki o da bir başka patalojik durum.

Zaha Hadid gibi çağımızın en öncü uluslararası kimliğe sahip mimarlarından birine koskoca bir kent parçasının tasarımını verdiği için böbürlenen belediye yöneticileri, yüz yıllar önce mefta olmuş Leonardo da Vinci’nin köprüsünün aynısını yapacağım diyebiliyor. Bir tarafta Dubai’li şeyhlerin sıradan kulelerini öve öve bitiremezken, öte yandan vapur iskelelerinin, trafo binalarının hepsine Türk Evi kıyafeti giydiriyor.1

Şimdi, ne ilgisi var bunların Almanya’daki 1930 dönemi mimarlık ortamı ile diyenler çıkabilir. Elbette ki birebir örtüşen hiç bir şey yok. Neyse ki, ne bir diktatör, ne totaliter bir rejim, ne ırkçılık, ne bir dünya savaşı, ne de ekonomik buhran mevzubahis. Lakin, 1930’ların Almanyası’nda mimarlık, hiç bir zaman varolmamış bir destanı yaratmak ve mili bir kimlik yaratmak için kullanılmıştı. O kimlik paranoyasının trajik sonuçları malum.

İstanbul’da ve Türkiye’nin pek çok kentinde yapılmak istenen ise, hiç bir zaman aynı anda varolmamış tarihsel dönemlerin en iyi kısımlarından cilalı bir kimlik üretme sevdasından başka bir şey değil. Turistlere yer açma bahanesi ile esnafı şehir dışına kovalayan, her tarihi binaya potansiyel otel diye bakan, her semti mutenalaştırmak için vatandaşının elinden evini alıp yerine taklit Osmanlı Konakları diken, üstelik tek bir siyasi görüşe de bağlanamayan bilinçsiz bir tavır sürüyor Türkiye’de. Korkunç olan şu ki, muhafazakarlık gibi masum bir maske ile saklanan bu tavır, hiç bir zaman bir proje olarak kurgulanmış olmasa da, toplumsal olarak genel kabul gören ve itiraz edilmez bir tavır haline gelmeye başladı. Homojen ve hijyenik kimlik sevdasının ucube ürünleri bu ülkenin insanlarını değiştiriyor mu derseniz, bugüne dek binlercesi yapılan Sinan dönemi kopyası camileri, yeni yapılan garip vapur iskelelerini, adliye binalarını veya “Geleneksel Türk Trafolarını” gördüğünüz halde neden buna şaşırmadığınızı ve kızmadığınızı bir düşünün.

Farklı olmaktan, yenilikten ve gelecekten korkan bir neslin geçmişe dönük hayali sinsice gerçekleşiyor, öyle sinsi ki o neslin çocukları bile bunun farkında değil.2 Sonuçlarının daha trajik olmayacağını iddia edebilir misiniz?

Şevin Yıldız: Projelerinizde genelde farklı mimarlık ofisleriyle işbirliği yapıyorsunuz. Her projenizin ekibi farklı. İşleve bağlı olarak dört ayrı ofis var. Bu seçimleri nasıl yapıyorsunuz?

Paulo Mendes da Rocha: Ben bunu planlayarak yapmıyorum. İşin bu şekilde yürümesi adım adım gerçekleşti. Ve artık bu safhada iş sadece eski öğrencilerle çalışmaktan çıkıp, onlarla kontratlı çalışmaya dönüştü. Ne zaman yeni bir proje alsam, onlara birlikte çalışmamızı teklif ederim. Sorunuza dönersek, bu seçim programa veya işleve bağlı değil. O proje esnasında kim müsaitse ona bağlı. Ofisimde ise otuz yıldır benimle çalışan bir sekreterim var, hepsi bu. Ayrıca bence bu ilginç bir çalışma biçimi, çünkü onlar benim çalışanlarım değil, hepsi kendi ofisleri olan mimarlar. Bu işbirlikleri aslında o kadar da yeni değil, örneğin Japonya’daki Expo Fuarı için pavyon tasarladığım zaman ilk defa bunu tecrübe etmiştim. Brezilya’da açılan yarışmaya göre mimar sadece projeyi tasarlayacaktı ve tüm detaylar ve inşa işleri Japonya’daki bir ofis tarafından yapılacaktı. Ben bu projede hiç tanımadığım 30 Japon mimarla çalıştım ve işin kötüsü dillerini bile bilmiyordum. Bu da gösteriyor ki, her ne kadar aksi sanılsa da, biz mimarlar olarak hep takım halinde ve farklı ekiplerle çalışıyoruz. Mühendisler, teknisyenler, uzmanlar… Hiçbir şeyi tek başımıza yapmıyoruz. Ama öte yandan da projenin sorumluluğunu kendi üzerime alıyorum. Ben bir öneri getiriyorum, onlar bunu geliştiriyorlar.

Devam | Continue…